Waarom de encycliek van Leo XIV tegenstrijdig is wat betreft de rechtvaardige oorlog
Magnifica Humanitas, voortbouwend op Fratelli Tutti, geeft twee redenen om verder te gaan dan de rechtvaardige-oorlogstheorie: ten eerste dat bijna elke oorlog in de afgelopen decennia als gerechtvaardigd is voorgesteld, en ten tweede dat moderne wapens oorlog tot een onaanvaardbare oplossing maken.
Spieker vindt geen van beide argumenten overtuigend. Met betrekking tot het eerste schrijft hij: „Als iedereen die oorlog voert zich op deze leer beroept, blijft het noodzakelijk om te onderzoeken wie daartoe gerechtigd is en wie niet.”
Hij voegt hieraan toe: „Degenen die zich ten onrechte op deze leer beroepen, zullen te maken krijgen met kritiek of afwijzing. Maar dat maakt de leer van de rechtvaardige oorlog nog niet achterhaald.”
Ook moderne wapens maken de doctrine niet ongeldig: „Als een bepaald wapen of het gebruik ervan niet kan worden gerechtvaardigd, dan moet dat gebruik worden afgewezen. Maar dit maakt de doctrine van de rechtvaardige oorlog niet ongeldig; integendeel, het bevestigt deze juist.”
„Legitieme verdediging“ is de rechtvaardige-oorlogstheorie
Spieker is met name kritisch over de bewering in de encycliek dat de rechtvaardige-oorlogstheorie moet worden overwonnen „zonder afbreuk te doen aan het recht op legitieme verdediging“.
Hij merkt op: „De encycliek vermijdt elke verdere reflectie op wat ‘legitieme verdediging in de strakste zin’ eigenlijk inhoudt.”
Voor Spieker leidt dit tot een tegenstrijdigheid. Zodra men probeert legitieme verdediging te definiëren, keert men onvermijdelijk terug naar de criteria die traditioneel door de rechtvaardige-oorlogstheorie worden geboden.
Wat als diplomatie faalt?
De encycliek presenteert dialoog, diplomatie en vergeving als middelen die „veel effectiever“ zijn bij het bevorderen van het menselijk leven dan het gebruik van geweld. Spieker betwist de waarde daarvan niet. Zijn kritiek is dat het document een cruciale vraag onbeantwoord laat:
„Opnieuw gaat de encycliek voorbij aan de vraag wat er moet gebeuren wanneer al deze middelen falen.”
Hij voegt hieraan toe dat ook dit „verwoestende gevolgen voor de burgerbevolking“ kan hebben.
De rechtvaardige oorlog keert via de achterdeur terug
Volgens Spieker komt de inconsistentie het duidelijkst naar voren in het hoofdstuk over kunstmatige intelligentie en oorlogsvoering. Daar stelt Magnifica Humanitas zelf dat „gewapend geweld alleen als laatste optie mag worden ingezet in gevallen van legitieme verdediging“ en benadrukt het dat „precieze criteria voor moreel oordeel moeten worden vastgesteld“.
Tot die criteria behoren herkenbare verantwoordelijkheidsketens en het onderscheid tussen strijders en niet-strijders.
Voor Spieker zijn dit precies het soort criteria dat wordt geassocieerd met de traditionele doctrine van de rechtvaardige oorlog. Volgens hem keert de encycliek uiteindelijk terug naar het kader dat zij juist achter zich wil laten.
Afbeelding: Manfred Spieker © J.-H. Janßen, wikipedia, CC BY-SA, AI-vertaling